Veño dun recital poético bilingüe. “Haré un poema de la pura nada. / Tú y yo seremos los protagonistas. / Nuestro vacío, nuestras soledades / nin un solo instante compartidas, nuestro / mortal aburrimiento, la derrota / …” (Luís Alberto de Cuenca, Madrid, 1950). “Non te apiades de min, non, / Monarca de sete castelos, / De ollos coma coitelos, / Respecto xa che perdín. / Non sabe amor o que é amor / Nin señor o que é soldado /…” (Luísa Castro, Foz, 1966).

Veño dun recital matemático. A faciana de Iolanda é un exercicio trigonométrico. As metáforas, logaritmos neperianos. Como se dirá seno, coseno, tanxente e cotanxente en birmano? En que idioma pensaba Pitágoras? Será, tamén en galego, o cadrado da hipotenusa igual á suma dos cadrados dos catetos? Que dirá Arquímedes? Que dirá Pareto? Unha integral sen solución: a política! A segunda derivada da vontade popular: se cadra, a poesía (ou a matemática). En calquera caso, a idolatría! A ver, Mallo, un exemplo de función exponencial co límite tendendo ó infinito. A estupidez? A estupidez deste goberno? Moi probablemente.

E a lingua galega que serve para traducir a Kavafis, a Baudelaire, a Yeats… Que saberán eles de Matemáticas???

… E se os feitos demostran outra cousa, haberá que cambiar os feitos. Esta falsificación diaria do pasado, realizada polo Ministerio da Verdade, é tan imprescindible para a estabilidade do réxime como a represión e a espionaxe efectuadas polo Ministerio do Amor.

George Orwell: 1984

A referencia ás palabras de Orwell é obrigada despois de ler na páxina oficial da Xunta de Galicia o avance do “Borrador do decreto de plurilingüismo no ensino público non universitario”. Desde ProLingua denunciamos a pretensión de falsificar a realidade presente nun texto que consuma a peor agresión contra a lingua galega desde o franquismo evidenciando a vontade de desfacer os tímidos avances normalizadores do período constitucional. Unha vez se faga público o texto completo deste borrador de decreto, desde ProLingua procederemos a unha análise polo miúdo do seu contido. Agora, nesta declaración de urxencia, facemos público o seguinte:

1. Tras tres décadas, este goberno abandona o consenso político e social forxado arredor da necesidade de acometer políticas de acción positiva sobre o emprego do noso idioma no eido educativo e noutros da vida social. Feito aínda máis grave, cando con este anteproxecto non se garante a competencia en galego de todo o alumnado ao remate da Educación Secundaria Obrigatoria. A  partir de agora, o galego quedará desprotexido e moi seriamente danado.

2. Nun xeito insólito de presentación, onde non hai proxecto de Decreto, senón unha serie de puntos en forma de intencións, que amosa ás claras a covardía dun goberno preso dos sectores máis etnocidas e posuidores dunha actitude de desprezo cara á  sociedade galega que ama, respecta e desexa preservar os seus sinais de identidade, nomeadamente o uso e promoción da lingua propia de Galicia, faise pública unha nota anticipadora dun decreto que, malia parecer imposible, é moito máis agresivo coa lingua galega que as “Bases para o decreto” presentadas hai agora tres meses. Se daquela sinalabamos o brutal retroceso que supuñan para o galego, e tamén a seria ameaza ás liberdades das persoas galego falantes, nesta ocasión constatamos que as carautas caeron de vez e agora se nos ofrece o rostro real dos obxectivos que se pretenden.

3. O texto presentado parte de premisas falsas e terxiversadoras da realidade. Téimase na mentira e no engano cando se recorre de novo á martabela de “a imposición do galego”, “a falta de liberdade lingüística dos alumnos” ou “a visión monolingüe do ensino”. O que se tenta é ofrecer unha realidade deformada para, sobre ela, deseñar as liñas que conducirán á eliminación social de espazos para o galego.

4. Como xa ocorre con outras medidas deste goberno, esquécese por completo a situación social das linguas na Galicia de hoxe e a distinta historia de cada unha delas. Así, o camiño que marcan o Estatuto de Autonomía, a Lei de Normalización Lingüística e o Plan Xeral de Normalización da Lingua Galega queda deturpado e baleiro de contido, malia as invocacións ocas que se poden ler neste avance de proxecto de decreto.

5. Todas as medidas propostas reducen o espazo do galego nas aulas e, sobre todo, afondan no proceso de coutar a súa presenza social. As referencias á elección de lingua por parte das familias buscan explotar e afondar nos prexuízos que soporta a lingua galega. Os mesmos que converteron aos redactores desta norma en paladíns do negacionismo da lingua propia de Galicia.

6. As medidas propostas permiten albiscar o obxectivo verdadeiro que subxace neste borrador, baixo unha aparente equidistancia e reiteradas apelacións ao “equilibrio”: a pretensión de crear unha rede de ensino –a partir dun sector dos centros privados e concertados- onde os nenos poidan escolarizarse sen ter apenas contacto co galego, que quedará reservado a funcións secundarias e subordinadas.

7. As afirmacións que pretenden enmascarar a agresión á lingua non resisten unha análise mínima. Coma tal, cando se fala de Educación Infantil, tras indicar que “o profesorado utilizará na aula a lingua predominante entre o alumnado” (a mesma fórmula que había no decreto de 1995, do que xa sabemos os resultados que deu, co galego desaparecido da maioría das aulas), pásase a afirmar isto: “prevese que nesta etapa o alumnado aprenda as dúas linguas oficiais de Galicia partindo da lingua predominante na aula”. Pero calquera que coñeza algo de didáctica de linguas, sabe que iso só sucederá nas aulas onde o galego sexa a lingua maioritaria. Só un cinismo patolóxico pode negar que, nunha situación de precariedade da transmisión familiar da lingua galega, se fai imprescindible una acción decidida de incremento de horas na lingua desfavorecida durante os primeiros anos de escolarización (Educación infantil e E. P.) para facer posible ese equilibrio competencial que este avance de decreto di perseguir.

8. O apartado “Liberdade de expresión para os alumnos” merece pasar á historia da falsidade e da infamia, pois dá a entender que antes existía unha opresión que só está na mente dos negacionistas e, sobre todo, suporá na práctica un cínico ataque ao traballo do profesorado na aula. Será da responsabilidade dos promotores e redactores a situación de desprezo á autoridade do profesorado que esta medida carrexa.  Queremos, unha vez máis, informar á sociedade galega que calquera apelación ao dereito constitucional en relación coa liberdade de uso das dúas linguas oficiais de Galicia, é unha trampa e unha mentira. Unha sentenza do Tribunal Superior de Xustiza de Galicia deixou claro que nas aulas o alumnado que se vexa requirido a usar a lingua na que se imparte a materia non sofre ningunha merma de dereito por se tratar dun acto escolar e que atinxe á súa educación.

9. A apoteose do cinismo dáse nas liñas finais, cando se afirma que os cambios introducidos respecto das bases de decembro “responden ás suxestións e observacións realizadas polas preto de trinta entidades que o goberno galego escoitou no trámite de audiencia, entre elas o Consello da Cultura Galega e mais a Real Academia Galega”. Pensan de verdade que a cidadanía é tan parva? Se son quen de afirmar que atenderon os requirimentos da sociedade galega, entón estamos diante da falsidade como forma política e de goberno. Só a covardía xustifica afirmacións tales.

Galicia, 13 de marzo de 2010

Os Precursores – Prólogo I

Queda dito por que calo; xusto é que engada agora para que falo dos demais e por que o pensamento que preside o meu libro volve a cada momento presentarse, revelarse e facerse carne. Con razón ou sen ela, tolemia ou posibilidade, dende que alento, vive en min un sentimento e unha arela que, sen deixar de ser os mesmos, foron transformando os anos, a experiencia e os sucesos. A ese sentimento, a esta aspiración de toda a miña vida, non faltei xamais. Sonlle fiel, como nos primeiros días das esperanzas xuvenís. A miña nai, que era daquela terra na cal nin se teme nin se minte, deume co seu sangue o eterno amor ó país natal. Dubiden os que queiran das influencias maternas; eu confésoas e recoñezo e proclamo coma unha verdade innegábel. Nas miñas horas de desalento e tribulación, aprendín que do corazón da miña nai viña aquel enérxico movemento que me arrastraba sen vacilación nin temor ós combates e ó perigo. Que non en van me deu por primeira patria, aquelas vivas entrañas nacidas e criadas en terra ceibe e entre homes que xamais foron escravos!

É imposible que o esqueza pois influíu dunha maneira decisiva na dirección que dei ós meus estudos, e nas esperanzas que abriguei dende os primeiros anos. Cando abrín os ollos á luz da intelixencia, non soamente levaba Galicia, sanguentas e á vista, as feridas que un inicuo desprezo abrira no meu costado, senón que unha tristísima tarde presenciei a derrota dos que se dicían os seus defensores. Non se fixeran aínda os últimos disparos cando xa sentín que na miña alma de neno se erguía o sombrizo despeito dos vencidos, e algo parecido ó vago desexo de rehabilitación e da vitoria. Foron aqueles uns fermosos días, que tal vez non amencerán de novo para ningunha das almas namoradas de Galicia: tantas eran as arelas concibidas, tanta a seguridade de que habían realizarse.

Non era eu só, eran outros tamén os que alimentaban os mesmo soños. Por iso os amaba. Así como o bretón espera aínda a volta do rei Arturo, esperabamos nós o que xa non se sabe si será posible xamais. A arte, a poesía, a mesma ciencia, parecíannos sen misión nin finalidade cando se separaban do camiño que lles trazaramos. A importancia dos nosos homes medíamola polo feito en favor e pola gloria da pequena patria.

Foi esta unha nobilísima tendencia, que se non deu os froitos apetecidos, nunca poderá dicirse que foi cousa estéril. Canto era de Galicia, canto se refería ó seu pasado, canto tiña relación directa co seu porvir, todo era obxecto do noso estudo e observación; pois querendo erguer un pobo, preciso era que se coñecese ben e presto. A isto se dirixiron tódolos esforzos. Mais nin a obra de rexeneración era fácil nin estaba encomendada tan só ós que a iniciaran. Axiña xurdiron as opinións encontradas, afrouxáronse os lazos que unían ós máis entusiastas, e a discordia afastou para sempre os que fixera irmáns  o común degorio da rehabilitación do país natal. Outros ventos zoaron para todos e nos dispersaron, e de aquel gran movemento non restan no presente máis cós recordos dos que andamos enleados nel e as sombras que o envolven.

Nelas quedaría todo para sempre, deixando ó porvir que, se o comprendía, o revelase, se unha circunstancia especialísima non viñera a impoñerse polo feito da supervivencia, a obriga de erguer a punta do veo que cubre tantas esperanzas perdidas, tantos soños sen realización posible. Esquecidos estaban os mortos e mailos vivos, o silencio que os envolvía, non por penoso, era dos que xustificaban as medias revelacións. De súpeto xurdiu a queixa, tomou forza o desdén e se viu con farta claridade que os novos, créndose os únicos unxidos, descoñecían e negaban a obra dos que lles precederan, achandándolles o camiño e dado un pobo de antemán gañado ás aspiracións que abrigaban.

A Igrexa galega constitúe un dos principais elementos aniquiladores da lingua. O seu stablishment aliñouse con Castela dende que Castela guindou o crego galego ós alfoces do Ceo. Durante séculos falar galego viña sendo peor ca pecar contra algún dos dez mandamentos. A Igrexa empregaba a lingua do poder, o idioma do imperio, e desleixaba a fala do Pobo. O castelán utilizábano os ricos, os nobres, os funcionarios de alto rango e a igrexa. Galego os campesiños, artesáns, mariñeiros, albaneis, comerciantes… ou sexa, tódolos cidadáns daquela. Pero a liturxia, en castelán. E o ensino, en mans clericais, tamén. Acó e acolá xurdían voces discrepantes, os heroes. Padre Feijoo, Padre Sarmiento, os precursores na dignificación da lingua. Basilio Álvarez, Moncho Valcarce (o cura das Encrobas), Torres Queiruga, Miguel Anxo Araúxo, Manuel Espiña… seguiron a súa senda. Noutros países, territorios con problemáticas ben similares, o clero estivo onde debía, defendendo a súa xente e conservando os seus códigos e tradicións como mellor fórmula de evanxelización. Aquí, en Galicia, foron casos contados e identificados. Velaí, no contraste, na excepción, o seu valor extraordinario. Hoxe queda un menos, Manuel Espiña, a quen Deus teña na súa gloria. Rezaremos, crentes e menos crentes, un Nosopai na súa memoria.

A OJE, que unha vez consultada a súa páxina web, vemos que nunca se foi, regresa tralo Ano da Memoria. Eu prefiro esquecer aquelas marchas dos “flechas” e dos “arqueros”, dos “cadetes” e as “centurias”, recordos que cheiran a sectarismo e represión. Lembranzas máis novas as de Carlos Negreira, líder da oposición no Concello e candidato á alcaldía, reivindicando a orixe coruñesa de Millán Astrai; as do anterior alcalde, quen reclama dende o retiro vaticano a unidade da Patria e o castelán como lingua única; as da nova Unión Coruñesa nostálxica do glorioso exército e a igrexa comandando; e as editoriais do hexemónico xornal advertindo das perversidades que o autogoberno pode agochar. Nesta cidade latexa un pantasma durmido con tufo a neofranquismo disposto a aproveita-las opcións que as crises adoitan facilitar.

Saben que a enciclopedia de referencia en Internet, a Wikipedia, ten en galego a décima parte dos artigos que en español, pese a que a porcentaxe de galegofalantes no mundo é 0,7% da de hispano falantes? Que hai aplicacións informáticas que se traducen antes ao noso idioma que ao francés ou ao alemán? Que tamén está traducida Facebook, a rede social que tende a ter tantos membros no mundo como usuarios de Internet, e na súa irmá emerxente, Twitter, o galego está entre os 20 idiomas máis usados? O idioma propio de Galicia ten unha presenza na Rede moito máis elevada que nos medios de difusión tradicionais, e todo iso non con subvencións oficiais, como reza o mantra neoliberal, senón grazas ao esforzo desinteresado de milleiros de persoas.

Todo comezou nunha época tan prehistórica en Internet como principios dos 90. Unha das primeiras asociacións, aínda vixente, é a Ciberirmandade da Fala, que fundou Camilo Regueiro. Daquela había 300 webs en galego (o ano anterior eran 95). Ao seu labor de tradución do software e difusión sumouse despois Galego21, un proxecto nucleado por Antón Méixome e Susana Sotelo e o autor do primeiro programa de tradución automática, Roberto Abalde, arxentino neto de galegos. Pero o crecemento exponencial deuse coa chamada web 2.0. A Internet aberta ao uso, e non só ao consumo, de calquera, con coñecementos de informática ou sen eles, e ao chamado traballo colaborativo.

A Galipedia, a Wikipedia en galego, tiña onte a mediodía 55.792 artigos. Entre os 272 idiomas que hai, está no posto 41º por número de artigos, por riba do hindi e do grego (o primeiro é o inglés, o segundo o alemán. O español está de oitavo, con 564.304, case empatado co portugués, e por detrás do polaco e o holandés). A Galipedia creouna en marzo de 2003 Ilvi, un internauta ao que nin sequera coñecen os administradores da Galipedia, que supoñen que é estadounidense. O primeiro usuario galego, Agremon (Antonio Gregorio Montes, un ribadense de 52 anos), rexistrouse en agosto dese ano. “Eu comezara a colaborar na Wikipedia en español, pero en canto vin aquilo, sumeime e fun metendo cousas ata que desde Wikipedia me propuxeron ser administrador”, di Agremon, que agora sigue formando parte da ducia de administradores que coordinan a edición en galego. “Agora está en mans de xente máis nova”, di este profesor de Física que anda a promover unha rede de páxinas científicas galegas. “O mellor foi coñecer xente con ánimos de facer cousas por Galicia, e o peor, os que se foron por desavinzas e os que se meten para desfacer o que fan outros”.

Hoxe hai 17.000 usuarios rexistrados, aínda que non todos editan, pero tamén hai moitos que fan artigos de forma anónima. Entre uns e outros, van xa millón e medio de edicións. “Pode parecer fachendoso, pero a Galipedia ten máis calidade que as versións española ou portuguesa, pola sinxela razón de que é máis doado controlala. Retirar da Galipedia un artigo que aseguraba que en Curtis había tres lugares con nomes de Pokemon foi doado, abonda con ir ao nomenclátor. Retiralo da Wikipedia en inglés foi moito máis traballoso”, argumenta Xabier Cid, un ourensán de 34 anos residente en Escocia. Outro dos administradores, Alberte Álvarez Gil, un veciño de Salceda de Caselas que estuda en Madrid, ten mesmo recollido no seu blog unha chea de esmendrellantes achegas que houbo que retirar. Non todos os vandalismos son divertidos. Álvarez Gil recoñece que non usa demasiado a Wikipedia en español desde que perdeu o tempo tentando corrixir -en van- Rianjo e tamén porque domina o inglés e algún idioma a maiores.

En Burdeos (Francia) vive Juan Lens, un arquitecto de 26 anos que foi dos primeiros en poñerse a traducir Facebook. “O máis interesante é que un grupo de tradutores amateurs estamos aprendendo o novo galego das tecnoloxías, e mesmo inventando sen medo usos como o de ‘facerse seareiro de…’ ou ‘facerlle cóxegas a alguén’. Tamén teño visto castelanfalantes pechados que poñen o seu Facebook en galego e agradecen ver esas traducións que poderían ser controvertidas. A miña moza, que é polaca, hai unha semana cambiou o seu Facebook para o galego, e agora avísame das frases que hai sen traducir”. Van 44.996 traducións entre Lens e o resto dos 172 tradutores activos, desde estudantes a profesionais como Fernando Ojea, director de Relacións Exteriores da CRTVG: “Foi o propio Facebook quen me invitou a traducir, non sei por que, e pareceume que era un bo xeito de espallar o galego polo mundo, elevándonos un pouco sobre o balbordo das nosas controversias lingüísticas cotiás. Probei e gustoume”.

O altruísmo tamén o practican as empresas. Algueirada, sociedade de animación cultural, é o soporte de Blogaliza, a comunidade de blogs que agrupa e difunde 2.800 das 9.000 bitácoras que se estima existen en galego. Dálles hospedaxe, aplicacións e servizos de balde, incluído o de consulta técnica on line, un soporte certamente inhabitual. Todo, incluídos tres postos de traballo e tres colaboradores, sufrágase cos outros ingresos da empresa, sen axudas públicas. “Nunca as pedimos. A gran construción intelectual que é o software libre é unha economía de agasallo, que non é economía, pero si que o é. E na medida en que necesitamos axuda, a comunidade de blogs colabora, bota unha man etiquetando…” explica Pedro Silva, un vilagarcián de 37 anos que traballa a tempo completo en Blogaliza, onde se xuntaron esforzos voluntarios para realizar AchegArte, a feira cultural que substituíu ao Culturgal cando a Xunta non se fixo cargo.

Tamén A Navalla Suíza botou a andar hai un mes EuFalo.TV, que se define como “un documental colaborativo sobre a lingua e os falantes”. Cento e pico de vídeos, gravados polos autores ou enviados pola xente, sobre qué se fala e por qué. Teñen 579 usuarios rexistrados, 2.230 fans en Facebook e levan 47.871 visitas dende o seu lanzamento. “Dende que nos xuntamos para montar a empresa tiñamos pensado que un proxecto ao ano fose propio e feito pola ben da comunidade”, sinala o coordinador d’A Navalla, Berto Yáñez, un viveirense de 31 anos, que non zafa do debate de se facer as cousas de balde supón competencia desleal ou incide negativamente no emprego. “O importante é ‘facer cousas’, e facelas pola comunidade é crear riqueza, directa e indirectamente. Un exemplo claro é o software libre, todo ese traballo feito gratuitamente ao longo dos anos derivou en moreas de empregos”, asegura. “As culturas colaborativas, capaces de crear riqueza dende a colaboración, progresarán. As que seguen un modelo medieval sostido na autosuficiencia, desaparecerán”, di, máis categórico, Xabier Cid.

No canto de emitir un comentario persoal acerca da exposición sobre Cabanillas, velaquí unha sección do texto de presentación que ilustra a talla de quen foi chamado “poeta da raza”:

Cabanillas representou, en feliz expresión de Ramiro Fonte, “o poeta necesario”, a voz que xurdiu para darlle continuidade á “tripla coroa” do Rexurdimento (Rosalía, Curros, Pondal)… o “mastro ergueito” do galeguismo culturalista de posguerra… Nalgunha ocasión Cabanillas dixo de si que para escribir a súa biografía, abondaba con poñer que non era bacharel e que tiña boa saúde “deixando ben asentado que antes de ir á escola, tiven o xarampón.” Cabanillas tivo unha longa vida, axitada e itinerante: viviu en Cambados, Santiago, Cuba, O Porriño, Madrid, Mondariz… Traballou nos máis diversos mesteres, volvendo iteradamente á súa condición de funcionario local e non deixando nunca a poesía. Vestiu frac para grandes ocasións, acompañou en paseos e cafés a primeiros ministros e altos dignatarios e tamén, mil veces, pasou penalidades: “Toda a miña vida é unha traxedia”, afirmaba nas horas de desespero.

Como outrosí recoñece o catálogo da exposición, poucas veces un poeta conseguiu tanta unanimidade como a que Cabanillas acadou en vida. Porén, hoxe é unha voz que se está perdendo, como a de tantos outros. Nas nosas mans, co inestimable labor de servidores públicos como María Xosé Bravo, está que non sexa así.

Estes días lin a última novela de Cid Cabido. Sorpréndome ó atopar na contracapa dous erros; fixádevos: “…que sempre caracterizou ao seu autor…” e “…a novela arrastra con voracidade ao lector…”. Evidentemente (ou seica non tan evidente), os “autor” e “lector”, complementos directos eles, non están tratados como o que son. Empezo a novela tendo que ler varias veces a primeira frase, a cal contén un erro de puntuación. A seguir peto gozosamente contra o uso do galego oral, opción da miña preferencia, pero aplicada sen criterio, nuns casos si (pra, prá…; ó), noutros non (todos os…; primeira forma de artigo). Axiña volvo encontrar erros no tratamento do complemento directo (“…convocan ós clientes de vello…”, “…desprezaba moito ós galegos…”), os cales haberían de repetirse de continuo ó longo da narración. Máis propio do castrapo é o uso de palabras como “engorroso”, “despilfarro” ou “derroche”, pertencentes a un léxico que non é o do galego, feito que se reproduce con xenerosidade na redacción. As formas pronominais che/te presentan tamén a súa dose castrapeira e mesmo emprégase un “llos” para uns exemplares enviados a dúas irmás o que tal demandaba un “llelos”. Atópase tamén unha instrución “Imaxínate ti” que magoa bastante a lectura e un “tira e afrouxa” que provoca arrepío. Xa vemos, en definitiva, o poder destrutivo deste virus que ataca mesmo ás especies máis fortes.

Que tal a novela? Este é un post sobre o castrapo así que me reservarei a opinión…

Tódalas augas do mar, di Lady Macbeth, non abondan para lavar o sangue que mancha as miñas mans: teño a seguridade de que tódalas razóns do mundo non farán que se dea ó esquecemento a lenda de aspereza e orgullo que me formaron todos, incluso aqueles que tiven por amigos e servín como se fosen irmáns. Non só as aparencias, os feitos se volveron contra min. Como combater tan tristes fatalidades? Por carácter, por dignidade, por outras virtudes das que non me creo exento e que me permiten asegurar que ningunha das miñas accións foi inspirada por un sentimento do cal deba avergoñarme, calei daquela e calo agora. Abóndame a conciencia como xuíz e defensor. Dende os meus primeiros pasos, díxenme, coma Balzac: “Non temas crearte inimigos; desgraciado de quen non os ten!” E os teño numerosos, pero nin me asustan nin me importan; sei que é lei de todo combate o telos. Se algo sinto é que as frechas coas que quixeron ferirme, perdendo a súa verdadeira dirección, foron máis dunha vez chantarse no corazón que máis amo.

Cesarán de dispararse cando cese de combater? Se así fose, nada me importaría o silencio; o apartamento seríame grato e o esquecemento que caese sobre min tan só sería o máis doce, o máis amable dos esquecementos. Non o crerán pero é o certo, ninguén coma min máis seguro da nada das cousas humanas. Un recanto baixo o ceo de Galicia, unha medianía incapaz de amolar a máis suspicaz envexa, un chisco de aire e espazo para pasar esquecido e descoñecido os poucos días que me restan, velaí o que, para castigo de todo xénero de ambicións –en verdade ben desinteresadas– basta á alma máis soberbia e asemade máis humilde que se deu criado nesta terra. Hai moito tempo que sei que a vida non é outra cousa ca unha inútil miseria, e que de tódolos vans ruídos que nos cercan, ningún máis breve e fuxidío que o da gloria. Se chega ate o sepulcro, alí conclúe e se esvaece: se traspasa a rexión das sombras, que lle importa a quen se fixo digno de vivir na posterioridade?