Archivos en la categoría Lingua

O recepcionista de Dubrovnik

Unha de lingua e viaxes…

Contesteille “fala vostede máis castelán ca eu croata, seguro”. E entón el respondeu que non había comparación, que “el castellano o español” era falado por 300 millóns de persoas mentres que o croata só por catro. E que a súa lingua servía para ben pouco. E aló me vedes, explicándolle ao recepcionista do hotel onde nos aloxamos en Dubrovnik, o valor capital do seu idioma.

Levabamos dez días percorrendo o país. Os primeiros catro ou cinco servíronnos para aprender a dicir Hvala, grazas. A partir de aí, xa nos lanzamos e fomos engadindo cando menos dous novos vocábulos por día:Molim, dobar dan, por favor, que tal; trg, stari grad, praza, centro cidade; vino, voda, pivo, viño, auga, cervexa. E cousas así. Escolliamos a comida no menú en inglés e procurabamos pedila a partir da equivalencia en croata. Sempre mal, naturalmente. Pouco a pouco fomos descubrindo que a maioría das palabras se acentúan na primeira sílaba. Tamén a pronuncia correcta de cada letra, incluso o significado dos tiles. Unha nova descuberta era unha satisfacción. A principal, volvermos experimentar o milagre da comunicación nunha lingua distinta a través da cal entendemos mellor a alma daquel pobo complexo.

Explicámoslle ao recepcionista que Croacia valería bastante menos de non ter un idioma propio, e que el mesmo como cidadán outrosí se depreciaría. Que na Iugoslavia federal impuxéranlles esa especie de esperanto eslavo que quixo ser o serbocroata pero que, unha vez independentes, cada nación recuperou o seu idioma propio e orixinal, o serbio, o croata, o esloveno… Non só como valor de identidade, sempre esencial, senón tamén como activo de diferenciación perante o resto do mundo. Por teren un idioma de seu, o planeta coñece a autenticidade dun pobo con características propias capaz de ofrecer unha perspectiva única e diferente. Velaí o valor desa lingua que falan catro millóns de persoas e que xa nunca se perderá. Fixen o que puiden pero creo que non o convencín. O home deunos un dos peores cuartos do hotel.

Artigo publicado en A Nosa Terra

A hipocrisía das letras

Van corenta e nove e o vindeiro ano irán cincuenta, se ninguén o remedia. Asistín a algún acto de celebración do Día das Letras, co estómago baleiro afortunadamente. Doutro xeito, as ocas, rituais e, sobre todo, hipócritas palabras do rexedor coruñés teríanme feito trousar. O seu Concello, máis ca ignorar, despreza o idioma galego en cada acto administrativo, en cada declaración oficial, en cada cartel ou formulario, en cada carta que dirixe ós cidadáns. Pero o Día das Letras, o alcalde disfrázase de Curros para glosar poéticas louvanzas cara á “nosa lingua”.

Que dicir respecto do confeso aniquilador do idioma propio, ese que o utiliza como moeda de cambio na súa impúdica carreira cara ó goberno de Madrid? As tripas volven renxer pedindo permiso para golsar encol da alfombra de San Caetano. Feijóo lémbrame a Dimitrov, aquel ditador búlgaro que dirixira unhas claras indicacións ós escritores do seu país procurando canalizar a literatura nacional nunha dirección única. Feijóo fixo o seu intento nada máis ocupar a cadeira presidencial, por algo sería.

E o resto, pois coma tolos enchendo páxinas –web e das outras–, elaborando demorados obituarios e laudatios, editando ensaios e reportaxes especiais e convocando actos múltiples sobre un escritor ignorado ata entón e condenado a un segundo enterramento despois. Dito isto con todo o meu respecto e admiración cara ós homenaxeados, xaora, eles non teñen culpa de nada.

Non sería mellor para as nosas letras, lingua e literatura, dirixir esa desbordante enerxía cara ós libros –poucos– publicados este ano, cara ós autores galegos case sempre descoñecidos para o lector de Galicia? O futuro da nosa literatura descansa, ademais de na conservación das creacións pasadas, esencialmente sobre as obras do presente. A celebración do cincuenta aniversario podería ser unha ocasión óptima para darlle a isto das Letras o xiro que precisa.

Lingua ou xogo de nenos?

Caso verídico: praza de Catro Camiños na cidade da Coruña, home novo que ve caer un cativo duns tres anos; o pequeno chora, o home achégase a tranquilizalo: e logo mancácheste? Veña home, que non che pasou nada, soamente unhas rabuñaduras pequechas… Nisto que aparece a nai e agradece as atencións ante o cal é contestada: non lle pasou nadiña, coido que simplemente se veu tirado no chan sen a súa nai. E esta muller que se dirixe ó fillo para dicirlle: fíjate, Carlitos, qué gracia, este chico habla como los Teletubbies.

A anécdota permite tirarmos conclusións valiosas: a primeira, en contra da doutrina Feijoo, os cativos de pre-escolar deben expoñerse á lingua galega para así poderen comprender os debuxos animados; segunda, que algunhas linguas, máis que para o mundo real, demostran valor no imaxinario; terceira, que a algúns castelánfalantes monolingües, o idioma galego resúltalles incluso simpático; e cuarta, que os galegofalantes xa temos disfrace para o próximo Entroido: todos de teletubbies!

O patriotismo de M.

M pasou en Barcelona tres anos estudando unha enxeñería. De catalán sabía tanto coma do occitano pero os problemas de comprensión remataron tras un mes de clase. Fixo bo caldo con aquela xente. Estas semanas atrás, pasou uns días nunha cidade británica visitando tres compañeiros. Foron engadíndose individuos ata chegar a formar un grupo de quince mozos, catorce cataláns máis ela. Sentira esa envexa que chamamos sa ó velos gozando dun sentimento común tan forte que, após dúas ou tres veces de estaren xuntos, semellaban proceder todos da mesma vila. Víanse unidos por unha cultura, afirmaba M, que era unha máis do grupo. Falaban catalán sen excepción, e M tamén.

M estivo saíndo uns meses cun mozo alemán. Dicía que todo era perfecto, que o rapaz atesouraba unhas cualidades magníficas, que non podería pedir máis. Pero faltaba o clic. Curiosamente, naquela cidade británica, descubriu que na súa relación botaba de menos a afinidade do colectivo (da nación?), esa comprensión por riba de climas e ambientes, ese sabérense irmán dende o principio por sentírense compatriotas. M descubriu o valor do patriotismo. Dun patriotismo non respecto da súa Patria senón doutra que llo fixo comprender. A ela, que sendo galega resúltalle estraña a lingua do País e que mesmo fala catalán nunha cidade británica.

Fuxida e esquecemento

Eu quería facer un apuntamento verbo do Valedor de Pobo pero a actualidade impón a súa disciplina. Evitemos confusións: refírome máis ben ó candidato a Defensor del Pueblo. Non ten nada que ver mais onte principiei a lectura de Obediencia, a novela de Antón Lopo. O comezo promete lucidez e cálculo rigoroso pero houben deixala a un lado. Semella unha contradición, como a de hai uns días. Dinme: tes unha historia interesante, unha narración minuciosa e máis unha prosa excelente, pero non a podemos publicar. O de Obediencia ten mellor explicación: resulta que marchamos mañá mesmo para Lombardía, Liguria e Piemonte (mestura de vacacións, fuxida e esquecemento). Gústanos levar lectura acaída e un relato futurista pouco encaixa na Italia clásica, mesmo cando abeirarémo-la cidade da moda e o deseño. Había tempo que non compartía un café con X. Repasamos os últimos meses e o candidato sae na conversa. Home ben informado, narra e non para. Algúns dos contos serían dura proba mesmo para os curados de espanto. Haberá alguén que incumpra con maior desvergonza os requisitos a esixirmos a un candidato a Valedor do Pobo? Así que marchas de vacacións. Pois si, ó noroeste de Italia. Lembra que en Bolzano vive T.

O taxista que me ha levar á de miña nai será, podería apostar, seareiro do candidato. Tan logo subo ó taxi, maniféstame o seu odio ó galego. O meu silencio prudente impélelle a razoar: débese a que o quixeron impoñer. O problema é de formación. Moito ollo: dío el, non eu. Por que no sirve para nada!, engade. O español si, e máis o inglés e o chinés. Pero sales de aquí, a cien quilómetros, y para qué sirve el gallego? Home, se cadra en Portugal, e mesmo en Brasil, alego. Eso es portugués, no gallego, se parecen pero no son lo mismo. O tipo saíunos perceptivo. Seica se fan mal as cousas… Quenda para os dezasete estados que conviven en España. Admiro o ben aprendidos que os teñen, esa memoria tan fiable e literal. Tranquilícese, home, que aínda imos ter un pinoque. Con que acerto escolle a dereita os seus votantes! Máis tino non cabe. A lección continúa pola banda dos funcionarios, uns 3 millóns computa en España contra un millón solitario en Alemaña. Engánase brutalmente pero calo, of course. E despois están os invasores. Non podo con el. Desculpe pero Alemaña é un Estado Federal composto, xa que logo, de Estados federalizados. E se o dos invasores (recordades aquela serie, “peligro, peligro, se acerca objeto no identificado”?) vai polos emigrantes, coido que Alemaña supón todo un paradigma (evito citarlle o caso evidente). Paradigma, si, un exemplo. Pero a cousa non lle é a mesma pois aquel vén sendo un país serio, e ante sentencia tan inapelable, pouca discusión queda. Aproveito os últimos metros para soltarlle: o problema non son as Autonomías senón a burbulla inmobiliaria e a especulación vergoñenta dun colectivo de empresarios e políticos, na súa meirande parte pertencente a un partido que se cadra lle soa. Por aguanta-la despedida sen chiar, déixolle 24 céntimos de propina. Por min, como se os inviste en accións da Nova Rumasa.

Miña nai recíbeme abraiada. Acaba de colgarlle o teléfono á súa amiga M., xa sabes, fillo, a que odia o galego. Hoxe toca 2×1, o odio á lingua debe de estar en oferta no Corte Inglés. M. atopou a pechadura atrancada e chamou á Garda Civil. Disque no edificio vive unha familia alugada, a única non propietaria, e coincide en que son venezolanos. Os dous fillos vanlles ó colexio e ó conservatorio, a ver de onde sacan o diñeiro para pagar eses gastos! Procuro matinar unha profesión axustada ó caso pero a miña nai resolve o misterio a seguir: pois de roubar, iso é o que lles dixo M. ós da Garda Civil. E como rematou? Na única maneira que podía rematar, marchando os gardas por onde entraran tras pedirlle a M. que cando os volvese chamar, conviría que tivese obtido antes algunha proba das súas acusacións. Thank God! Por un momento pensei que detiveran o venezolano. E a que hora pasa o autobús? En 5 minutos.

Houben esperar 20, mesmo deixei pasar catro ou cinco taxis, por non tenta-lo demo. Vendo a enxurrada que caía xa preto da casa, parei no Fnac a ver se daba parado. E viva o azar! Unhas horas antes lera un texto sobre Auschwitz que non entendera ó terminar coa seguinte frase en cursiva: Si esto es un hombre. Pescudando narrativa italiana, atopo La tregua de Primo Levi, a cal resulta ser parte da triloxía iniciada con Si esto es un hombre. Espero que a de Levi me guste máis cá de Benedetti. Continúo buscando para levar un reposto e que atopo? La amante de Bolzano, de Sandor Marai. En Bolzano, efectivamente, onde vive T. Ó cabo síntome preparado para fuxir e esquecer. A quen? Pois o taxista odiador de linguas minoritarias, o desvergoñado candidato a Valedor e a amiga da miña nai nostálxica dos tempos da Garda Civil… Deica a volta nunha semana.

Quen viu Goa, non precisa ver Lisboa

A miña prezada colega Belén marchou para India en viaxe de recoñecemento. Sabedora de que atoparía un mundo distinto ó seu, a súa escusa perfecta foi ir coñece-la cativa á cal, dende a distancia, botaba unha man. Algo xa sospeitaba pero o acontecemento a sobrepasou. Seica India pertence ó grupo dos chamados BRIC, un dos países que canda Brasil, Rusia e China parecen sinalados para salva-la economía mundial dunha meirande depresión. Os economistas con voz nos medios occidentais afirman que ocupará en poucos anos un dos lugares privilexiados no ranking das economías máis fortes do planeta. India, gran consumidor de enerxía, reserva mundial do software, berce do novo cinema… Daquela, onde se meteu a Belén para ser testemuña de tanta miseria? Onde para regresar arrepiada do que aló viu e viviu?

Belén achega auténticos paradigmas de infrahumanidade: nenos que saen de buracos como ratos, mulleres afeitas ás malleiras brutais do home, rapaces sen escolarizar que soñan con ser médicos para salvar a nai, montes de lixo e entullo que son comunidades…  Mais tamén nos deixa outros exemplos, algún que nos toca ben fondo e que amosa a universalidade das linguas. Un home escóitaa falar galego e emociónase. É o idioma de seu pai e dos seus avós. De socato, Belén parece ter descuberto unha illa recóndita de fala galega. Axiña aprende o lema do lugar: “Quen viu Goa, non precisa ver Lisboa”. Explícao ben neste o seu correo…

O galego serviume para comunicarme en Panjim ou Panaji (Goa) –Pangim era o nome en portugués, tamén chamado Ponnje en Konnani, a lingua local que se fala extensamente- cos nativos descendentes de colonizadores portugueses, algúns levaban negocios de pequenas tendas, servían na hostalaría e todos manifestaban entusiasmo ao escoitarme falar en galego coa miña xente. A publicidade de Viño Porto e mesmo os nomes dos negocios tipo JOLHARIA Filhos Oliveira…en portugués chamábannos moito a atención.Mesmo as páxinas dos xornais onde figuraban os pasamentos eran de vellos con nome e apelido portugués… (semellaba que leramos un xornal en Lisboa), mágoa que as novas xeracións están a perder o portugués ao ir morrendo os avós e pais.

Mágoa de final, se cadra inevitable. Se queredes afondar na realidade de Goa, velaquí vos queda unha ligazón.

O idioma do eucalipto

Nas oficinas, nas fábricas, nos campos, nas granxas, nos laboratorios, nos bares, nos museos, nin sequera nas universidades se fala do idioma. Na rúa, non preocupa a situación da lingua galega. O cidadán non ten opinión, non a precisa, nada máis mantén unha impresión: de que o debate, se o hai porque ata iso ignora, é cousa de intelectuais e que os políticos, sen distinción de cores, o utilizan para a cousa dos votos. Si, disque o panorama está mal, coma o resto, pero podía estar peor.

Nisto que nun restaurante véxome, por azar, arrodeado de xente nova, cada un de distinto lugar de procedencia. Falando algúns galego, castelán a maioría, sae o asunto a colación. Chégase a unha sorte de conclusión, a de que antes que nas cidades, o problema reside nas localidades medianas, Betanzos, Ribeira, Oleiros, Pontedeume, onde foi lingua principal e xa non o é. Quen cita a vila dos Andrade, conta a última vez que visitou as Fragas do Eume e o abraio que lle causou a masiva presenza do eucalipto nelas, dende a mesma entrada e ó longo de todo o percorrido. “Cada vez menos árbol autóctono –é dos que emprega o castelán, aderezado con frases curtas en galego– y más eucaliptos”, proclama. E axiña xorde a asimilación.

O eucalipto chega dende fóra impulsado por unha intervención do goberno de Madrid (a chamada Reserva Nacional Forestal, segundo creo recordar). Dende a primeira plantación, non fai máis ca espallarse ó calor dos beneficios rápidos e as axudas públicas, ó principio estatais e despois tamén autonómicas. Medra tal que colonia de ratos a costa de prados, soutos e carballeiras, empobrecendo a paisaxe, a flora e a fauna. Poderíase ter artellado un sistema de convivencia que permitise a súa explotación co respecto á hexemonía das especies propias pero non se fixo así. Agora, como recuperarmos os bosques de árbores autóctonas?

Temas de debate

Que me desculpen os damnificados pero case boto de menos a folga salvaxe dos controladores aéreos. Durante eses 3 ou 4 días, nada máis precisabamos para enche-lo caldeiro de contenda intelectual. O lixo xerado pola produción das nosas neuronas ía dereitiño cara ós aeroportos e a ningún outro asunto ou materia se lle daba paso. Pero chegaron Pepe Blanco e o novo vice e, coa axuda dos seus curmáns do exército español, acabaron dun mangueirazo co problema. E desta tal maneira, os nosos intelectos preparáronse para combater noutros campos de batalla.

Velaí a lingua, unha e mil veces, antes, hoxe e, queira Deus, tamén mañá. País sempre dividido en dúas partes, ás veces metades. Uns confiando, quizais candidamente, no modelo propio, nos códigos, capacidades, criterios e xeitos de noso; outros, apelando ós valores dunha contorna que consideran de rango superior e indivisible. As partes deixan de ser metades cando actúan os vasos comunicantes. E así como o PSdeG (en fórmula bipartita) perdeu as eleccións cando empezou a asumir a linguaxe do PP sobre o idioma, así nós (os desta metade) tamén perderemos o rumbo e, xa que logo, a contenda, no momento de adoptar os obxectivos tácticos aparentes da outra metade.

Seriamente: se propugnamos o bilingüismo, sexa harmónico, restitutivo ou ultrametamórfico, nunca superaremos a actual posición de inferioridade e diglosia. Unicamente mantendo unha posición compacta, coherente e colectiva a prol da hexemonía da lingua propia, poderemos aspirar ó bilingüismo real. A partir desa hipotética conquista, haberíase pensar en retos de maior alcance.

Outro logro importante dos controladores foi facer esquecer a situación económica. “Nunca antes, os medios de comunicación aplicaran ós mercados un tratamento de hit mediático coma o destes meses. A conxuntura económica analízase a partir de variables dos mercados financeiros, as decisións dos gobernos xustifícanse como resposta ou previsión da evolución dos devanditos mercados que son, ademais, o centro e guía da maioría dos faladoiros e debates. Semella que eses tales mercados fosen superestruturas que todo o ven, saben e controlan: unha nova relixión!” Esta reflexión, bastante obvia, forma parte da introdución do artigo “Marketbook”, retitulado “Faciana dos mercados“, que hoxe publicamos en Xornal. Tráfico aéreo, modelo lingüístico, economía e mercados, tres temas de debate que manteñen o noso intelecto en actividade. Xa o dicía Descartes…

Hexemonía da lingua nos concellos

Estes días atrás, Xornal de Galicia, non sei ben con que intención, abriu un debate a partir duns artigos solicitados a Pilar García Negro e a Anxo Quintana. Confeso que me sorprendeu tanto a polémica coma o contido das colaboracións. Non comprendo nin os motivos que a orixinaron nin os argumentos que algún esgrimiu. Mal andamos cando nin sequera podemos coincidir nos obxectivos básicos namentres o devalo da lingua propia continúa a súa carreira que semella imparable. Dous son os planos de análise: a sociedade civil, ou sexa, a cidadanía, por unha banda, e a política lingüística pola outra, ámbolos dous interdependentes entre si. O obxectivo debe ser común e intocable: a hexemonía da lingua galega en Galicia. O monolingüismo é imposible, cando menos nun horizonte temporal que poidamos acadar os vivos nos albores do século XXI. Mesmo antes da hexemonía, habemos alcanzar o bilingüismo porque hoxe por hoxe, a lingua galega está en franca inferioridade respecto do castelán. Galicia, afirmeino centos de veces, non é bilingüe senón diglósica.

Cando a política lingüística do goberno foxe dos seus obxectivos para perseguir xustamente os contrarios, cando utiliza a lingua como factor de loita electoral e mercadoría na partida política madrileña, a sociedade galega reacciona. Lamentablemente, a reacción civil non é abonda. Precísase a contribución pública, o apoio contundente das autoridades que son as que definen os marcos e as regras. Con frecuencia esquecemos os Concellos, o máis baixo chanzo administrativo, o máis próximo ó cidadán. “A galega, lingua hexemónica nos Concellos”, abramos ese programa agora que están aí as municipais. Rianxo ou Burela téñeno fácil: declarar o concello territorio “onde non se agocha a lingua galega” e postular pola súa presenza en tódolos ámbitos da vida municipal e cidadá, na escola, nas familias, nos bares, nas oficinas, nos comercios; falado, escrito ou telegrafado. Concellos 100% en galego. E despois virán outros porque o que precisamos son exemplos a seguir. Fixádevos que soa case a revolución e non resulta máis do que levan facendo tantos e tantos municipios cataláns dende hai décadas. O catalán, ese si é un idioma hexemónico no seu País… e non lles vai tan mal.

A creación do libro galego

Tendo en conta que as catro editoras máis prolíficas hoxe en día en lingua galega se sitúan en Vigo e bisbarra (Xerais, Galaxia, A Nosa Terra e Rinoceronte), tenderíase a pensar que o berce do libro galego se habería localizar tamén na cidade olívica. A exposición “A Coruña na creación do libro galego” que organiza a Concellaría de Cultura na urbe herculina demostra que, no mundo das letras, as aparencias poden enganar igual que en calquera outro eido. A mostra conmemora o bicentenario da publicación do primeiro libro en galego o cal foi, para quen queira sabelo, “Proezas de Galicia”, editado polo coruñés Fernández e Neira en 1810 e no que relata distintos episodios da loita popular contra o exército de Napoleón. Segundo o guión da exposición, o primeiro éxito de vendas aconteceu en 1813 coa publicación de “Rogos de un escolar gallego á virxe do bo acerto”, o cal conseguiu chegar a tódalas aldeas; disque algunha das edicións superou os 10.000 exemplares.

No Salón do Concello pódese percorrer a historia completa da edición galega na Coruña. Algúns sorprenderanse ó comprobar como esta cidade, que dende moitas ámbitos semella renegar da lingua propia, acubillou o nacemento da Biblioteca Gallega da man de Martínez Salazar, ó coñecer que o primeiro Dicionario galego-castelán tamén se xestou na Coruña, por obra de Leandro Carré, ou ó lembrar a edición da revista Nós que acadou unha notable difusión grazas ó xenio de Anxel Casal, asasinado polos fascistas nos albores da Guerra Civil.

A exposición “A Coruña na creación do libro galego” representa un grolo de osíxeno para os coruñeses que vivimos na agonía que provoca a actitude do stablishment hexemónico na cidade e o seu permanente exercicio de automutilación. O dito, que se pasades polas proximidades de María Pita, non deixedes de visita-la mostra. Velaquí algunha outra información sobre ela.