Por que morre un blog?
A trenza naceu coa novela e morre con Pallarega, outra novela. Esta é unha morte de fición, como tódalas mortes no eido virtual onde un nunca termina de morrer.
A trenza, o blog, morre porque as forzas diverxentes de antes son agora converxentes, porque a enerxía centrífuga de onte é hoxe centrípeta, porque daquela un sentía a necesidade de dispersión, de exploración, e desta sinte a conveniencia de concentración.
E falece tamén, ou hiberna, porque entón un traballaba nunha compañía esencial para o País, e colaboraba en Vieiros, Xornal, a Radio Galega…, e había un executivo que gobernaba en clave galega… Aquela compañía despenouse, estes medios suicidáronse, e o deste goberno desafía ata a capacidade de resistencia.
E sen embargo A trenza morre por un exceso de palabras. Neste día de Folga Xeral, morre pola folga indefinida das palabras.
No último número de Tempos Novos (lédeo, aí está todo), atópanse tamén as razóns que explican por que morre un blog, este. É texto do Bieito Iglesias: “O proxectista de Cinema Paradiso, vello e cego, confésalle ao seu pupilo: Chega un momento en que falar parécese moito a estar calado. Por iso eu calo. A miña avoa Josefa tamén chegara a idéntica conclusión e cando quería demostrarme o seu incomodo, repetía: Non teño gana de leria. Non creo que exista tal cousa como Deus ou o Espírito do Mundo (hegeliano ou marxista) e iso invita a calar. Os anos vólvente budista silencioso ou entrecocido rosmón”.
Iso mesmo.
Por que nace unha novela
Estou preparando a presentación de Pallarega para esta tarde en Santiago (por se queres achegarte: Libraría Couceiro, 20.00 horas) e andei a pensar na razón pola que naceu a novela. Se cadra ten o seu interese. Isto é o que levo escrito:
Coido que como a maioría nacen da observación da realidade. Neste caso, a realidade é a dunha xeración admirable, a nacida entre os anos 20 e 40, que houberon medrar e, por tanto, formarse nunha contorna mutilante e dogmática, unha contorna dirixida a crear seres submisos e babecos, ignorantes e parviolos, incapaces de decidir por si mesmos e de explotar calquera sinal de talento que agochasen no seu interior. Iso fan as ditaduras ao cabo. Lembrade os ollos dos cidadáns da Europa do Este antes da caída do Muro. Pois ben, esa xeración en Galicia, posiblemente outrosí noutras partes de España, demostrou unha valentía, unha capacidade de loita e resistencia, unha habilidade para o emprendemento, unha flexibilidade, unha iniciativa e un talento, que xa lles gustaría ás xeracións que a seguiron. Esta é a razón última da existencia de Pallarega, coido eu.
E xa que logo, Pallarega pode ser tamén un canto á saudade. Quizais sexa este un sentimento en decadencia pero, se o pensamos ben, calquera novela é un exercicio de saudade. E neste caso, ese sentimento tanxibilízase ata chegar a formar parte esencial do transcurso da historia. Pero ollo que non estamos a falar dunha saudade en absoluto melancólica senón máis ben analítica e incluso activa a partir da cal o protagonista tira conclusións de cara ao futuro. Pallarega sería, dalgún xeito, a posta en valor da saudade. Talvez sexa este o segundo elemento motriz da novela.
E posiblemente haxa un terceiro factor primixenio cal é a relatividade das conxunturas. Pallarega desenvólvese entre os anos 1934 e 1959, aproximadamente, un cuarto de século do máis convulso e do máis ateigado de riscos e incerteza. Nese ambiente, os protagonistas son capaces de sobrevivir sen queixa, nin sensación de traxedia (agás os anos fatídicos da contenda civil, naturalmente), sen impresión de ter sido desfavorecidos pola Historia. Inda que poida soar demagóxico, a novela proxecta unha diferenza notable respecto do tempo actual: daquela non se coñecían os conceptos de competencia ou rivalidade e si os de colaboración e fraternidade. Con tódolos matices que queirades pero eu créoo así.
Por todo isto nace Pallarega, posiblemente, ou quizais por outros motivos totalmente distintos. En realidade, un nunca sabe como xurde unha historia. Un día ten unha idea, fai un esquema, busca algo de información, tenta escribir uns borranchos sobre un papel, míraos a ver se adquiren movemento, se deles se pode extraer un relato fascinante, e ao día seguinte se sorprende absolutamente obsesionado por ese relato que nada máis son unhas febles liñas descontinuas.
Alén do Douro
(Após o ataque do sábado contra Pallarega, podería publicar unha anotación verbo dalgún crítico literario, ou verbo do trato dos medios á literatura galega, ou verbo dos intereses informativos, ou verbo da situación da prensa, por exemplo. Porén, hoxe falarei de Extramadura, un asunto bastante máis edificante).
Andabamos por aquelas terras, concretamente na vila monacal de Guadalupe, cando nos contestan: “Nosotros también somos extranjeros“. Preguntabamos por un punto sinalado no mapa turístico e o noso interlocutor, vestido en rigoroso traxe de faena, resultou ser boliviano. Tiña razón aquel operario municipal nacido en lonxano continente: nós, en efecto, sentiámonos estranxeiros. Nada nos unía aos cidadáns de alén do Douro. A falta de sintonía ficou reflectida en múltiples ocasións malia ser galegos moitos dos que chegaran para poboar aquela rexión noutrora inhóspita; malia presentar Estremadura, coma Galicia, unha base económica agraria e un reducido grao de desenvolvemento.
A pobreza de Extremadura nótase nas estradas, baleiras; nas casas, humildes; no ritmo, lento, e nas facianas, enxoitas. Percíbese outrosí nos detalles: no mesmo Guadalupe, onde atopamos uns dos edificios máis impresionantes da península, vimos chegar unha excursión. “Ahí vienen los manteros”, escoitamos. Disque son grupos traídos por un distribuidor de téxtil espelido que, aproveitando o tirón da Santa entre a xente modesta, convoca demostracións de roupa de cama e outros tarecos domésticos, metendo ademais da visita ó Mosteiro xerónimo, o xantar no mesmo paquete.
Se quedamos en Guadalupe, aprenderemos o que tal eran os libros miniados, que ademais de iluminados, levaban rodas para o seu traslado debido a un peso entre 40 e 60 quilogramos. Na súa elaboración traballaban curtidores, ourives, alquimistas e ferreiros. Difícil introducir estes cantoriles nun libro electrónico. Moito lle cantaban á Virxe, que dispón para o seu acicalamento de ata cinco coroas de diamantes, ouro e demais materiais preciosos. E non diciamos que Estremadura era tan pobre?
Teñen, os estremeños, un campo ben ordenado; por tal motivo, seguramente bastante máis produtivo có galego. As cerdeiras, as oliveiras, as sobreiras, os carballos, dispóñense en amplas extensións que mesmo chegan a cubrir montes e vales enteiros. Por desgraza, o Jerte aínda non estaba en flor. Pasamos por el de camiño a Yuste, onde Carlos V escolleu un pequeno mosteiro para o seu retiro, o cal viña sendo unha antesala da morte. Que levaría vostede a unha illa deserta?, adoita preguntar o xornalista orixinal. Carlos V preguntouse o que debería levar a un mosteiro para esperar a morte. En Yuste vimos uns dos pouquísimos eucaliptos extremeños. Esta rexión tampouco sufriu a eucaliptización do seu medio, un fenómeno posiblemente único en Galicia.
Antes de chegar a Extremadura, paramos en varios puntos da provincia de Salamanca, onde encontramos dúas características que comparten cos seus veciños do sur: a convivencia íntima coa natureza, presente na súa vida cotiá, e o respeto á arquitectura popular, a cal puxeron en valor en lugares como La Alberca ou Candelario. A primeira parada extremeña coincidiu en Plasencia, monumental, para seguir roteiro por Trujillo, inda máis, a romana Mérida, Cáceres, patrimonio da Humanidade, Coria ou Zafra. Esta última vila debe o seu nacemento e progreso aos Duques de Feria, que veñen sendo de orixe galega pois tal estirpe foi constituída polos señores Suárez de Figueroa, mira ti.
Foi, coma tódalas viaxes, reveladora de informacións valiosas, sentimentos encontrados e diferenzas palpables. Chegamos nese estado de virtude propio dos que, durante uns días, conseguiron vivir afastados das miserias habituais que xenera a sociedade. E de súpeto topamos coa “crítica” do suplemento cultural dese xornal. E un pensa se tería sido unha boa idea a de regresar…
Emprendedor torturado
Se nalgún extremo hai consenso sobre como saír desta crise devoradora de dereitos, é no emprendemento. Políticos, empresarios, economistas, traballadores… están de acordo en que o emprendemento ha ser un dos elementos que tiren deste carro maltreito. E así, os programas electorais recollían sen excepción o apoio ó emprendemento como unha das medidas para reactivar a economía, etc., etc. Ben, contrastemos teoría e realidade.
Un desempregado decide solicitar a prestación única para emprender un proxecto, que pretende ser creador de traballo á súa vez, e o primeiro que atopa é a soidade. Na oficina do INEM recibe uns papeis demostrativos da absoluta ignorancia da Administración verbo das cousas da empresa. Iso e un apoio nulo: ninguén sabe o que facer con aqueles papeis, nin sequera o que significan as súas celas nin as consecuencias do que neles poñas. Por non saber, nin saben en que organismo rexistrar a túa alta como autónomo.
Mellor ou peor, fas os teus cálculos e, mellor ou peor, encaixas os números nas celas daqueles formularios tan pesimamente deseñados. Mentres esperas a concesión da prestación única (basicamente, recibir nun pago o que é teu despois de 30 anos cotizados!), tentas desenvolver o teu proxecto, un auténtico viacrucis administrativo que algún día describirei en detalle.
Por fin, recibes a “concesión” e descobres que fixeches o parvo dun xeito brutal. Primeiro, porque do que che correspondía, has retirar o 40% para pago da seguridade social, carga que, se ficas desempregado, non tes que soportar. Despois, porque has xustificar, con fotocopias cotexadas e co selo bancario de cada pagamento, un por un, tódolos gastos incorridos. De modo que se durante ese primeiro mes de actividade, non gastas todo o que che ía pagar o INEM para ti vivires durante dous anos, daquela perdes esa parte da prestación non gastada.
Sobrecollido pola nefasta descuberta, empezas a recompilar as túas facturas e buscas un asesor (o cal vas ter que pagar, naturalmente), quen che di: “estas facturas están a nome dunha empresa”. “Claro, da que estou montando para a miña actividade. Mira, xa lle teño o CIF.” “Pois entón non vale porque as facturas han estar a nome do autónomo”, ese autónomo que empeza a maldicir o País no que vive, e o seu goberno actual e tódolos pasados, e a todo canto especulador, corrupto, canalla ou recurtador parira en todos estes anos de infamia e borracheira. Este autónomo que debe atopar axiña un cliente a quen facturar. Porque o que lle correspondía despois de trinta anos de cotización, houbo gastalo a todo correr en ordenadores, páxinas web, alugueiros e cousas así.
Co fácil que tería sido quedar na casa, gastando pouco e agardando por algún emprendedor que un día precisase dun incauto coma min.
Un defensor contra o defensor
Soa a broma, desas pesadas que che fan golsar no canto de rir. Mais temo que non o sexa. Cando estes se poñen de acordo, arrasan co que lles sae ó paso. Mesmo coa democracia, o poder do pobo. Lembraredes as dúas veces últimas: nunha, executaron o sector das Caixas; na outra, modificaron ó seu antollo a Lei de leis, a que se supón unha garantía de convivencia. É o vicio do bipartidismo, nós facemos o guiso ó noso gusto e a seguir, papámolo. E alá foron as Caixas, a Constitución e agora ata o “noso” Defensor. Porque eles non son pobo e dispoñen doutros recursos, tanto lles ten quen nos defenda a nós. Pero isto… isto é demasiado.
Pregúntome como lles atacaría para que o propoñan defensor. Ou se lles prometería unha recualificación, ou a participación nun centro comercial, ou a pavimentación do seu camiño á casa, ou a concesión dunha minicentral térmica. Talvez, xuroulles conseguir unha bula papal, incluso unha reportaxe no máis importante xornal. Iso ou gomina gratis durante un ano enteiro. Pregúntome o que lles deberán aqueles, se cadra mesmo un goberno autonómico, e por que o aceptan estes, se tanto temen a súa perfidia.
Ben, que lles quede claro: eu escollo un defensor de oficio. Porque este… este xa sabemos a quen vai defender.
Pallarega
Teño nas mans un dos primeiros exemplares. Pallarega levounos sete anos ou, máis ben, foi principiada hai sete anos. A referencia é sinxela: meu pai aínda transitaba confiado encol da faz desta terra. Falo en plural porque as novelas, contra a opinión popular, resultan un traballo colectivo. O autor que non o recoñeza é un narcisista e un egocéntrico, o cal parecen termos iguais sen selo.
Se calquera novela representa un exercicio de equilibrio entre realidade e fición, en Pallarega ámbolos dous conceptos mestúranse con tal intensidade que a historia termina sendo unha sorte de verdade imaxinada. E nin o autor pode finalmente distinguir un personaxe creado pola súa mente daqueles tomados prestados da realidade. E se calquera novela representa tamén un exercicio de saudade (as futuristas revelan a saudade do presente), en Pallarega ese sentimento adquire unha dimensión tanxible que vai modelando boa parte da narración.
Pallarega é o relato dunha traxectoria vital en tempos presididos enteiramente pola incerteza e a vulnerabilidade dos elementos, tempos nos que a épica persoal se transportaba en mercantes que cruzaban océanos e se revalidaba entre homes dispostos a transformar a sociedade. Así o explica a propia contracapa do libro; por certo, magnífico traballo da editorial Toxosoutos:
Nicolás Traseira pasará á historia da literatura galega. El é o principal protagonista de Pallarega, unha novela que mestura os ingredientes das grandes obras cunha asombrosa naturalidade. Personaxes heteroxéneos e matizables van aparecendo en escenarios diversos e propiciando, con frecuencia, situacións inesquecibles. A ironía, o humor, a intriga e unha ben medida sensibilidade, intercálanse ó longo deste relato que principia nun lugar da montaña luguesa durante os anos previos á contenda civil. Nicolás ábrese ó mundo en Madrid, onde coñece a España franquista e as liortas internas do réxime. Esas mesmas leas fanlle regresar. Aínda sen necesidade que o apreme, emigra a La Habana onde experimenta en carne propia un cóctel de traballo duro, diversión sen freo e a corrupción dun goberno vendido ás mafias gringas. Novamente debe retornar. O microcosmos endogámico e clerical que atopa na súa vila fai que tampouco non acougue nela…
Permitídeme esta despedida: a lectura de Pallarega provee dunha perspectiva que posiblemente nos sirva para relativizar, nunha medida necesaria, a realidade actual.
Con R de regresión
Esta semana mandei nova colaboración a Galicia Confidencial, titulada “A reforma de Mariano R.” e que se reproduce a seguir. Antes gustaríame lembrar aqueloutro artigo, neste caso publicado en Vieiros (sempre botado en falta) baixo o título Con R de regresión. Coido que paga a pena volvelo ler. Lamentablemente, Rajoy non Regresou ó Rexistro de Albacete…
Eis o artigo “A reforma de Mariano R.“:
Así como Feijóo leva tres anos empobrecendo Galicia, económica e socialmente, empeza Rajoy o seu goberno facendo unha España máis inxusta. A reforma de Mariano R., inspirada –inda que el non o saiba– nos postulados de David Ricardo (1772-1823), representa un chanzo máis desta contrarrevolución na que están empeñadas as forzas ultraliberais que rexen os destinos económicos do continente. Unha contrarrevolución que pretende derrogar os beneficios da clase traballadora e devolver o mando absoluto á elite empresarial.
En algo estaremos seguramente de acordo: a reforma desacredita os convenios colectivos, facilita dun xeito moi notable o despedimento e faculta ós empresarios a modificar as condicións básicas de traballo dos empregados. Coido que incluso habería bastante consenso ó prever unha contracción do consumo polo incremento da incerteza laboral, e incluso do crédito persoal pois os bancos non serán alleos a este mesmo efecto. A discrepancia xorde na avaliación das consecuencias sobre as propias cifras de desempregados: mentres para uns agudizará o paro, para outros permitirá a creación de emprego no medio prazo.
E a partir de aí, espazo para as interpretacións persoais. A miña é que esta reforma está elaborada por matemáticos. Calcularon eles canto había durar aínda a recesión: uns tres anos máis, valoraron. Así pois, xusto para gañar as vindeiras eleccións. E para presumir dos efectos benignos das súas reformas malia que, na realidade, nada contribuíran. A recuperación virá como chega sempre, porque isto é unha sucesión de ciclos, uns máis longos, outros máis curtos. E daquela nada se poderá dicir porque os feitos son os feitos e a norma xa cumpriu. E eles, os donos do capital, serán máis ricos e poderosos, e o resto, os fornecedores do traballo, pois máis pobres e desamparados.
Fixádevos: a reforma podería ter algún sentido se en España o paro estivese por debaixo da media europea, por exemplo (é o dobre) e se a mecánica da recolocación funcionase de xeito eficaz; se a economía española presentase un alto índice de rexeneración e de xestación de novas iniciativas e proxectos, se o investimento e o emprendemento fosen dúas forzas motrices do tecido social; e se os traballadores, entendidos como parte corresponsable dos éxitos e dos fracasos das empresas, participasen equitativamente dos beneficios xa que han sufrir lexislativamente as perdas.
E que propugnaba o David Ricardo? Pois basicamente que o modo de maximizar os beneficios era mantendo os traballadores nos lindes da supervivencia, sen dereitos laborais e con retribucións mínimas. Emitiu a chamada “lei de bronce dos salarios”: o salario ha reducirse ó estritamente necesario que permita ó obrero subsistir e reproducirse. Pasaron dous séculos mais a filosofía do liberalismo mantense fiel ás súas raíces. David Ricardo, por certo, uns dos primeiros multimillonarios ó amparo da especulación financeira.
A reforma laboral en min
Rajoy, e de Guindos, e a Fátima e toda esa cuadrilla, xa cazaron unha peza: onte deixei de estar no paro. Parabéns, poden borrar un da listaxe. E iso malia Montoro afirmar que a reforma non crearía emprego. Para que logo?! Mellor non respondan. A Cospedal chamou cínicos e irresponsables os críticos da reforma, a Cospedal, a dama de barro que axiña se converte en lama.
A súa reforma convenceume e agora son autónomo, ou emprendedor na linguaxe de hoxe en día. O concepto de emprendedor adoita asociarse á xente nova e aquí estou eu. Tampouco é que me convencesen pero vós disimulade. Eu xa tiña a intención de crear empresa e dotala dunha pequena estrutura consonte ás miñas posibilidades. Tiña o propósito de ofrecer contratos xustos, de facer participar os traballadores nos posibles beneficios, de integralos nun obxectivo común de progreso no seo da empresa, e de que esta medrase de modo que, co tempo, chegasemos a formar un grupo de xente satisfeito polo traballo desenvolvido e pola contorna de consideración e apoio mutuo creada entre todos. Iso tiña en mente, máis ou menos.
Pero este goberno fíxome recapacitar coa súa reforma e agora véxoo máis claro. E así, no canto de contratar licenciados novos, pedirei xente aínda ser carreira para ofrecerlles un posto en formación por 500 euros e deste xeito podo mercar 3×1. Ó cabo do ano, despedirei a maioría sen ningún tipo de indemnización e volverei ofrecer unha presada de contratos en formación. Tan logo os salarios cheguen a un nivel excesivo (nos meus cálculos capitalistas), deixarei caer uns meses a facturación, ou mellor: gardarei as facturas nun caixón para non contabilizalas durante ese tempo. Entón, podereilles rebaixar os soldos ó meu antollo e botar á rúa os empregados díscolos que non acepten a redución sumisamente. Por suposto, nada de compartirmos beneficios; xa o dixera Marx, as plusvalías para o capital.
É que eu, Sr. Rajoy e demais, pensaba que unha empresa funcionaba cando se creaba nela un ambiente propicio á participación e á dinámica de grupo, cando os traballadores eran considerados persoas intelixentes e con valores dignos de ser retribuídos, cando se recoñecía que o éxito, e así tamén o fracaso, era mérito -ou demérito- do colectivo, desa comunidade de intereses e vontades dirixidas cara a un obxectivo compartido. Así pensaba eu pero vostedes me quitaron a venda dos ollos e agora sei que non preciso colaboradores senón servos. E así todo me irá infinitamente mellor.
A cuarta forza
Pensamento único, bipartidismo, terceira vía, cuarta forza. A política non deixa de ser unha sorte de escaleira imposible de ascender. Iso deben de pensar os líderes do nacionalismo galego. Segundo o CIS, entre 1997 e 2009, o sentimento nacionalista en Galicia pasou do 33 ó 15%. Entre 2005 e 2009, os galegos en degoiro dunha autonomía maior, pasaron do 26 ó 16%, dez puntos perdidos en catro anos. Os soberanistas seica representan o 2% da poboación. Cifras de sentimento político con reflexo nítido nos resultados electorais: grosso modo, 50% de tendencia de voto cara ó PP, 35% para o PSOE, 15% (ben optimista) para o BNG.
A realidade semellaba esixir un cambio radical de rumbo na fronte nacionalista, e xa vimos. As expectativas ante as vindeiras eleccións galegas son negras. O futuro chámase 1989, 5 deputados. E isto malia o desgoberno popular e o desnortamento socialista. No nacionalismo pinta aínda peor: desolación con síntomas de deshonra. Ante un tal panorama, ou renovación quimérica ou cuarta forza, non queda outra. Asumir riscos ante a alternativa máis arriscada, a da inacción, a que sempre leva ó fracaso.
Con escisión ou sen ela, a cuarta forza é unha necesidade vital para o País. Unha cuarta forza que poña en evidencia o sucursalismo reaccionario do PP, a deriva indecisa do PSOE e o enquistamento desesperante do BNG. Unha cuarta forza co discurso centrado en Galicia e capaz dun diagnóstico, estratexia e deseño propios. Unha cuarta forza que abrolle de raíces sólidas e sostibles. Unha cuarta forza pragmática, dialogante e con vocación transformadora. Unha cuarta forza que poña en valor os factores endóxenos do País –produtividade do sector primario, medio ambiente, talento innovador, cultura e idioma– e os integre nas tendencias de desenvolvemento global. Unha cuarta forza cunha política de comunicación directa que a conecte dende o primeiro momento ós sectores esenciais da economía e da sociedade galega. Unha cuarta forza con vontade de gobernar. E, finalmente, unha cuarta forza que empregue a linguaxe que falan os galegos reais de hoxe e non os utópicos dun outrora imaxinado.
Repasando os cadros dirixentes dos tres partidos nos últimos anos e mesmo identificando algúns afiliados sen responsabilidades, atópanse persoas de alta valía descolocadas en cadansúas organizacións. Os astros conflúen e solicitan a toma dunha valente determinación ó alcance daqueles homes, daquelas mulleres, con sentimento de País por riba de siglas e intereses de partido. O tempo esixe coraxe e visión. Con tales vimbios haberíase artellar esa cuarta forza por tantos degoirada.
Artigo publicado en Galicia Confidencial
O aquel da memoria
El País publicaba onte un artigo sobre os frikis da memoria, eses que poden lembrar ata 50.000 díxitos do número pi (rirán eles dos 20 do número de conta). Mais onte precisamente foi un día deses nos que prescindir da memoria tería sido unha vantaxe…
Serrat e Sabina publican novo disco, en colaboración. Disque suman entre os dous 132 anos. E recordo calquera daqueles concertos no Pazo dos Deportes, algún dos cales tiven que escoitar colgado das vallas das bancadas no medio da brétema formada polo fume dos porros… Daquela sumarían 72.
Morre Antoni Tapies, 88 anos, grande do abstracto universal. E recupero a imaxe que conservaba del, aquela a súa fasquía de líder da Revolución Francesa antes cá de Maio do 68, aquela a súa presenza sólida, aguerrida, aparentemente eterna… Queda a súa obra, sen idade.
Arancha (o corrector empéñase en engadir un til na primeira “A”) Sánchez Vicario acusa os pais de dilapidarlle a fortuna. A nai reacciona dorida e describe o estado do pai, 79 anos e baixo condena do Alzheimer. Seica a filla nin foi visitalo. E lembro aqueles partidos contra a tenista loura e teutona na que os pais vibraban tan rufos… Verán os vídeos de cando en vez?
E Beiras que insiste na refundación do nacionalismo galego, ou na súa reformulación, ou na reconvención, ou na recondución, ou na reconsumación. Beiras, que axiña cumprirá os 76, teima en cambiar o que non funciona, como cando aquel zapato. Tiña, entón, 56 anos e 13 deputados… un máis có BNG de hoxe en día.
A ONG galega + implicada
Obra narrativa
